तपाई सबैले क्रिकेट हेर्नुभएको होला र किन नहेर्ने क्रिकेट, आज यो हाम्रो देशको मनोरञ्जन सबैभन्दा ठुलो माध्यम बनेको छ । अहिलेको वर्तमान अवस्थामा  हाम्रो देशमा क्रिकेटको जति क्रेज छ, त्यो अरु कुनै खेलमा कमै होला । यस मामिलामा वृद्धवृद्धा देखि बालबालिका पनि पछि हट्दैनन् । क्रिकेट जगतले पनि हामीलाई धेरै ठूला नामहरू दिएको छ र आज क्रिकेटले हाम्रो देशलाई विश्वभर प्रसिद्ध बनाइरहेको छ।

जो सधैं क्रिकेट हेर्छन्, उनीहरूलाई क्रिकेटका सबै नियमहरू थाहा छ। तपाईलाई थाहा छ कि क्रिकेटमा धेरै नियमहरू छन् जुन समय-समयमा परिवर्तन भइरहन्छ। तर आज हामी तपाईका लागि यस्तो नियम ल्याएका छौं जुन क्रिकेटका ठूला दिग्गजहरुले बुझेका छैनन् । हामी पनि भन्न सक्छौं कि नेपाली टोलीका धेरै खेलाडीहरूले पनि यो नियम बुझेका छैनन्।

डकवर्थ-लुईस नियम (D/L विधि) को नाम दुई अंग्रेजी तथ्याङ्कविद् फ्रान्क डकवर्थ र टोनी लुईसको नाममा राखिएको थियो। दुबैको थर जोडेर डकवर्थ-लुइस नियम सुरु भयो। क्रिकेटमा यो नियम लागु भएपछि यसलाई एकदमै सहि मानिएको थियो र यो आज पनि प्रयोगमा छ, यद्यपि सुरुमा धेरै विवादहरु आएका थिए ।

डकवर्थ-लुईस नियम वर्षाले प्रभावित वा मौसमले प्रभावित  एकदिवसीय र T20 खेलहरूमा परिणाम प्राप्त गर्न प्रयोग गरिन्छ। यी नियमहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट काउन्सिलले मान्यता दिएको छ। यस नियम अन्तर्गत, घटाइएको ओभरमा नयाँ लक्ष्य निर्धारण गरिन्छ।

कुनै कारणले खेल रोकिएमा डकवर्थ लुइस नियम आवश्यक हुन्छ। अर्थात् प्राकृतिक प्रकोप परेको छ भने सरल भाषामा खेलको समयमा पानी आयो र धेरै समय खेर गएको अवस्थामा यो नियम लागू गरेर खेलको निर्णय हुन्छ ।

यस्ले कसरी काम गर्छ?

यस नियममा विकेट र ओभर दुवैलाई स्रोत मानिन्छ। इनिङ्सको सुरुमा, टोलीसँग यी दुवै स्रोतहरूको १००% हुन्छ। यो फर्मुलाबाट पानीले रोकिएको खेलमा कुनै पनि समयमा टोलीले कति स्रोतसाधन खर्च गर्यो भन्ने टुंगो लाग्ने गर्छ । अब एक विकेट वा एक ओभरलाई प्रतिशतमा कसरी परिणत गर्ने, यसका लागि सीमित ओभरको क्रिकेटको स्कोरिङ प्याटर्न पनि अध्ययन गरिन्छ।

पछिल्लो ४ वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको स्कोरिङ ढाँचालाई सूत्रमा प्रयोग गरिन्छ। नयाँ डाटा प्रत्येक वर्ष जुलाई ०१ मा रेकर्डमा थपिएको छ। यसको मतलब प्रत्येक वर्ष DLS नियमहरू थप परिवर्तन हुदै उन्नत हुन्छन्।

गणितीय सूत्र के हो?

यस नियमबाट, पहिले खेल्ने टोलीले समान स्रोतमा (वर्षाले खेल नरोकेसम्म) कति स्कोर गरेको थियो भनेर हेर्न सकिन्छ। यसको सूत्र यस प्रकार छ-

टोली २ को नयाँ लक्ष्य = टोली १ को स्कोर x (टिम २ को स्रोत / टोली १ को स्रोतहरू)

अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा, सार्वजनिक नभएको कम्प्युटर प्रोग्राम मार्फत स्रोत मूल्य निर्धारण गरिन्छ।

मानौं एक टिमले ५० ओभरमा २० ओभर खेलेको छ र ३० ओभर खेल्न बाँकी रहेको छ तर खेलमा २ विकेट खसेको छ र पानी परेको छ । त्यसपछि तालिका अनुसार त्यो टोलीसँग ६७.३ प्रतिशत स्रोत बाँकी छ ।

पानी परेपछि खेल फेरि सुरु हुँदा कुल १० ओभरको समय खेर गयो । यसको मतलब अब टोलीले २० ओभर बाँकी छ र २ विकेट गुमाएको छ। अर्थात् अहिले त्यो तालिका अनुसार खेल्ने टोलीसँग ५२.४ प्रतिशत मात्र स्रोत बाँकी छ ।

अब यो टोलीले जम्मा कति श्रोत गुमायो भन्ने थाहा पाउन पहिले यो टिमसँग पानी पर्न अघि कति स्रोत थियो र पछि कति बाँकी छ भन्ने कुरा हेर्ने हो । मतलब जब खेल समाप्त भयो त्यहाँ ६७.३% स्रोतहरू थिए र जब खेल फेरि सुरु भयो जब ५२.४% स्रोतहरू बाँकी थिए अर्थात् कुल हार६७.३ - ५२.४ = १४.९ % थियो।

अब पहिले ब्याटिङ गर्ने टोलीले शतप्रतिशत स्रोतसाधन प्रयोग गरेको मतलब पूरा ५० ओभर खेलेको हुनेछ। त्यसैले उसको श्रोतको १००% अन्य टोलीको स्रोतको क्षति प्रतिशतबाट घटाइन्छ। ताकि दुवै टोलीको स्रोतसाधन बराबर होस् र न्याय होस् । मतलब १०० - १४.९ = ८५.१ % 

त्यसैले अब अर्को टिमलाई टार्गेट दिँदा ८५.१ प्रतिशतका आधारमा स्कोर दिनुपर्छ भन्ने ख्याल गरिएको छ । पहिले ब्याटिङ गर्ने टोलीलाई वर्षाले समस्या परेको भए सोही अनुसार बढाएर पछि खेल्ने टोलीलाई लक्ष्य दिइन्छ ।

उदाहरणका लागि, मानौं पहिलो खेल्ने टोलीले ५० ओभरमा २५० रन बनाएको छ भने दोस्रो टोलीले ४० ओभरमा ५ विकेट गुमाएर १९९ रन बनाएको छ र खेलमा पानी पर्यो र खेल रोकियो। अब विजेता पत्ता लगाउन डकवर्थ लुइसको नियम प्रयोग गरिन्छ। पहिलो खेल खेल्ने टोलीले ५० ओभर खेलेको अर्थात् शतप्रतिशत स्रोत साधन प्रयोग गरेको छ । जब दोस्रो टोली मैदानमा उत्रिएको थियो, त्योसँग पनि शतप्रतिशत स्रोतहरू थिए। उनले ४० ओभरमा ५ विकेट गुमाएर केही रन बनाएका थिए । अहिले वर्षाका कारण खेल रोकिएको छ ।

त्यसपछि डकवर्थ-लुइस नियम तालिका अनुसार, त्यो टोलीसँग 27.5 मतलब बाँकी थियो। अर्थात् दोस्रो इनिङ्स खेल्ने टोलीले आफ्नो स्रोतको २७.५ प्रतिशत गुमायो । मतलब १०० - २७.५ = ७२.५ % उसले प्रयोग गरेको स्रोतहरू। पहिले खेल्ने टोलीको तुलनामा कम स्रोत प्राप्त भयो भने स्रोतअनुसार अर्को टोलीको स्कोर घटाउनुपर्ने हुन्छ । अर्थात् ७२.५/१००

पहिलो टोलीले 250 बनायो भनेको दोस्रो टोलीको लक्ष्य २५० x ७२.५ /१०० = १८१.२५ हुनेछ। त्यसैले अर्को टोलीलाई अब जम्मा १८२ रन चाहिन्छ, तर पहिले नै १९९ रन बनाइसकेका छन्, जसको मतलब अर्को टोलीले १८ रनले खेल जितेको छ।